Serbest Meslek Makbuzu (SMM) Nedir?
Serbest Meslek Makbuzu (SMM); avukat, doktor, mimar, mühendis, mali müşavir gibi kendi nam ve hesabına bağımsız olarak çalışan serbest meslek erbabının verdiği hizmet karşılığında düzenlediği resmî belgedir. 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 236. maddesi uyarınca; serbest meslek erbabı, mesleki faaliyetlerine ilişkin her türlü tahsilat için iki nüsha SMM düzenlemek ve bir nüshasını hizmet aldığı kişiye vermek zorundadır; alıcı da bu makbuzu istemek ve almakla yükümlüdür [1]. Günümüzde SMM, GİB Defter-Beyan Sistemi üzerinden e-SMM olarak düzenlenmektedir.
Serbest Meslek Faaliyeti Nedir? (GVK Md.65-66)
193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun (GVK) 65. maddesi uyarınca; serbest meslek faaliyeti, sermayeden ziyade şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye ya da ihtisasa dayanan, ticari niteliği olmayan işlerin işverene bağlı olmaksızın şahsi sorumluluk altında, kendi nam ve hesabına yürütülmesidir. Bu niteliği taşıyan avukat, doktor, mimar, mühendis, mali müşavir, dişçi, eczacı ve benzerleri GVK 66. madde kapsamında serbest meslek erbabı sayılır [2].
SMM Nasıl Hesaplanır? — Temel Formüller
SMM hesabında iki temel vergi unsuru bulunur: Stopaj (Gelir Vergisi Tevkifatı) ve KDV (Katma Değer Vergisi). Stopaj, brüt hizmet bedeli üzerinden hesaplanır ve müşteri tarafından doğrudan vergi dairesine muhtasar beyanname ile ödenir; serbest meslek erbabı bu tutarı yıllık beyannamede mahsup eder [3].
KDV = Brüt Hizmet Bedeli × KDV Oranı (%20 genel — 3065 KDVK Md.28)
Tahsil Edilecek = Brüt Tutar − Stopaj + KDV (Tevkifatsız Kısım)
Netten Brüte: Brüt = Net Kazanç ÷ (1 − Stopaj Oranı)
Stopaj Oranları — GVK Madde 94
GVK’nın 94. maddesi, hangi gelir unsurlarından stopaj yapılacağını ve oranlarını belirler. Serbest meslek ödemelerinde iki farklı oran uygulanmaktadır [3]:
| Kapsam | Stopaj Oranı | Yasal Dayanak |
|---|---|---|
| Standart serbest meslek (avukat, doktor, mühendis, mimar, danışman, muhasebeci vb.) | %20 | GVK Md.94/2-b |
| GVK 18 kapsamı: Yazar, çevirmen, bilgisayar programcısı, ressam, besteci, mucit ve kanuni mirasçıları (eser sahipleri) | %17 | GVK Md.94/2-a |
| Bireysel müşteri (vergi mükellefi olmayan gerçek kişi) | %0 (Stopaj yok) | GVK Md.94: Yükümlülük yalnızca mükelleflere aittir |
| Yurt dışı hizmet ihracı (alıcının Türkiye’de mükellefiyeti yok) | %0 (Stopaj yok) | GVK Md.94 / KDV İstisnası |
KDV ve KDV Tevkifatı
Serbest meslek hizmetleri 3065 Sayılı KDV Kanunu’nun 1. maddesi uyarınca KDV’ye tabidir. Genel KDV oranı %20 olup brüt hizmet bedeli üzerinden hesaplanır [4].
Belirli alıcılara (kamu kurumları, bankalar, sigorta şirketleri, Borsa İstanbul’da payları işlem gören şirketler vb.) verilen hizmetlerde ise hesaplanan KDV’nin bir kısmı bu alıcılar tarafından doğrudan vergi dairesine ödenir; bu uygulamaya KDV Tevkifatı adı verilir. 2026 yılında KDV dahil tutarın 12.000 TL’yi aşması halinde tevkifat zorunluluğu doğmaktadır (VUK Genel Tebliği Sıra No.588, RG 33124, 31.12.2025) [5].
| Hizmet Türü | KDV Tevkifat Oranı | Dayanak |
|---|---|---|
| Danışmanlık, avukatlık, denetim, mühendislik, mimarlık hizmetleri | 5/10 | KDV GT 2.1.2.1 |
| Etüt, plan, proje, harita, kadastro ve teknik hizmetler | 7/10 | KDV GT 2.1.2.1 |
| Diğer hizmetler (kapsam dışı) | 9/10 | KDV GT 2.1.2.2 |
| Bireysel müşteri veya kapsam dışı alıcılar | Tevkifat yok — tam KDV alınır | 3065 KDVK Md.9 |
Tahsilat Esası Nedir? (GVK Md.67)
Ticari kazançlarda fatura, hizmetin tamamlanmasıyla düzenlenir; serbest meslek gelirlerinde ise geçerli kural tahsilat esasıdır. GVK’nın 67. maddesi uyarınca, serbest meslek kazancı hizmet bedelinin tahsil edildiği tarihte elde edilmiş sayılır. Bu ilke gereği, tahsilat olmadan SMM düzenleme zorunluluğu doğmaz; bununla birlikte tahsilat gerçekleştiği anda makbuzun anında kesilmesi zorunludur [2]. Henüz tahsil edilmemiş bir bedel için makbuz kesilmesi, alınmayan bir gelirin vergisinin peşin ödenmesi sonucunu doğurur.
GVK 18 İstisnası: Eser Sahipleri
GVK’nın 18. maddesi; müellif, mütercim, heykeltraş, hattat, ressam, besteci, bilgisayar programcısı ve mucitler ile bunların kanuni mirasçılarının eserlerini belirli yollarla değerlendirmeleri karşılığında elde ettikleri geliri gelir vergisinden istisna tutmaktadır [2]. Ancak bu istisna kayıtsız şartsız geçerli değildir: yıllık toplam kazanç GVK 103. maddedeki tarifenin dördüncü gelir dilimi sınırını aşarsa istisna tamamen ortadan kalkar. Bu kapsamdaki ödemelerde stopaj oranı %20 yerine %17 uygulanır (GVK 94/2-a).
Adım Adım Hesaplama Örneği
Kurumsal bir şirkete 10.000 TL brüt danışmanlık hizmeti sunan bir mühendis için standart SMM:
| Kalem | Açıklama | Tutar |
|---|---|---|
| Brüt Hizmet Bedeli (Matrah) | 10.000,00 TL | |
| KDV (%20) | 10.000 × %20 | 2.000,00 TL |
| KDV Dahil Toplam | 12.000,00 TL | |
| (−) Stopaj (%20 — GVK 94/2-b) | 10.000 × %20 — Müşteri vergi dairesine öder | −2.000,00 TL |
| Tahsil Edilecek Toplam | Müşteriden alınacak net tutar | 10.000,00 TL |
Netten Brüte Hesaplama
Müşteri ile “elime net geçecek tutar” üzerinden anlaşıldıysa, stopaj yükümlülüğünü karşılayacak brüt tutara ulaşmak için şu formül kullanılır:
Örnek: 8.000 TL net için → 8.000 ÷ (1 − 0,20) = 10.000 TL brüt
Sıkça Sorulan Sorular
Bireysel müşteriden stopaj kesilir mi?
Hayır. GVK’nın 94. maddesi uyarınca stopaj yapma yükümlülüğü yalnızca vergi mükelleflerine (tüzel kişiler, tacirler, ticari işletmeler vb.) aittir. Vergi mükellefi olmayan bireysel bir kişi stopaj kesmez; bu durumda yalnızca KDV hesaplanır ve tamamı serbest meslek erbabına ödenir [3].
SMM ne zaman kesilmek zorundadır?
VUK 236 ve GVK 67 kapsamında tahsilat anında kesilmesi zorunludur. Tahsil edilmemiş bedel için makbuz düzenlenmesi gerekmez; ancak tahsilat gerçekleşir gerçekleşmez SMM anında düzenlenmeli ve gerekli stopaj bilgileri yer almalıdır [1].
Yurt dışı müşteriye verilen hizmetlerde stopaj ve KDV uygulanır mı?
Yurt dışında yerleşik alıcının Türkiye’de mükellefiyeti bulunmadığından stopaj uygulanmaz. 2026 itibarıyla hizmet ihracı kapsamındaki işlemlerde KDV de %0 oranında uygulanır (KDV istisnası). Ancak ihracatı kanıtlayan belgelerin (döviz transfer belgesi vb.) saklanması zorunludur [4].
SMM’de zamanaşımı süresi ne kadardır?
Stopaj kesintisinden doğan vergi alacakları ve SMM’ye ilişkin vergi incelemesine konu edilebilecek dönem, genel kural olarak 5 yıllık zamanaşımına tabidir (VUK Md.114).
e-SMM nasıl düzenlenir?
GİB Defter-Beyan Sistemi’ne kayıtlı serbest meslek erbabı, sisteme giriş yaparak veya yetkili özel entegratörler aracılığıyla e-SMM düzenleyebilir. e-SMM zorunluluğu ve geçiş takvimi için Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın güncel tebliğlerini ve GİB’in Defter-Beyan Sistemi portalını takip etmek gerekir [1].
Bu hesaplama aracı kesin sonuç verir mi?
Bu araç, GVK ve KDV mevzuatına dayalı yasal oranlarla çalışan bir simülasyondur. KDV tevkifat kapsamı ve oranı, hizmet türüne ve alıcı statüsüne göre değişebilir. Kesin hesaplama ve e-SMM düzenlemesi için bir mali müşavire veya GİB Defter-Beyan Sistemi’ne başvurulması önerilir.
Resmî Kaynaklar
- 193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu (GVK Md.65, 66, 67, 18, 94) — mevzuat.gov.tr
- 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu (VUK Md.236) — mevzuat.gov.tr
- 3065 Sayılı KDV Kanunu — mevzuat.gov.tr
- KDV Genel Uygulama Tebliği (Tevkifat Oranları) — gib.gov.tr
- GİB Defter-Beyan Sistemi (e-SMM) — gib.gov.tr
- VUK GT Sıra No.588 — Resmi Gazete 33124 (31.12.2025) — 2026 Fatura Sınırı
Kaynakça
- [1] T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. “213 Sayılı Vergi Usul Kanunu, Madde 236 — Serbest Meslek Makbuzu.” mevzuat.gov.tr (Erişim: Haziran 2026).
- [2] T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. “193 Sayılı Gelir Vergisi Kanunu, Md.65-66 (Serbest Meslek Tanımı), Md.67 (Tahsilat Esası), Md.18 (Eser Sahipleri GV İstisnası).” mevzuat.gov.tr (Erişim: Haziran 2026).
- [3] T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. “193 Sayılı GVK, Madde 94/2-b — Standart SM Stopaj Oranı %20; Madde 94/2-a — GVK 18 Eser Sahipleri Stopaj Oranı %17.” mevzuat.gov.tr (Erişim: Haziran 2026).
- [4] T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı. “3065 Sayılı KDV Kanunu Md.1, Md.9, Md.28 — Genel KDV Oranı %20; KDV Genel Uygulama Tebliği Bölüm 2.1.2.1–2.1.2.2 — Tevkifat Oranları.” gib.gov.tr (Erişim: Haziran 2026).
- [5] T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı. “Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği Sıra No.588 — 2026 Yılı Fatura Düzenleme Sınırı: 12.000 TL.” Resmi Gazete: 31 Aralık 2025, Sayı 33124 (5. Mükerrer). resmigazete.gov.tr